Tōku tuakiritanga
Ka whakato te kākano….
I mua rā nō i tōku hekenga mai ki te whenua. Tīramarama au i te kiko o te rangi, ko tōku wairua e kōriporipo ana i te puna wairua o ngā Rangitūhāhā. I tiro whakararo au ki te mata o te whenua. Kei te kimi noa! Kei te rapa noa! He kauwaka hei whare mōku i tēnei ao? I rangona au i te mauri e kārangaranga nei i tōku wairua. Ā, i whāia…
tahuri tī, tahuri tā, tūhonotia ngā wai o māmā, o papa i te whakairatanga.Tau ana tōku wairua ki tōna kauwaka, hihiko ana te mauri! Ka pō, Ā, whānau mai ki te ao mārama. Ka puaki mai ōku whatu! Oreore te tinana! He kākano ahau i ruia mai i Rangiātea e kore au e ngaro. Tihei Mauri ora!
Koinei te haerenga o te wairua, ki te tinana. Nā te atua ahau. Nā Rangi, Nā Papa, Nā Tāne, nā Hineahuone. Me ko au te ira atua. Nō tōku māmā, nō tōku papa ahau. Ko au te ira tangata. Tūhono ana ēnei ira katoa i roto i au. Koia nei te hōhonutanga o te kupu wairua – ko ngā wai e rua o te tangata. I Whānau mai au ki te ao me tōku mana āhua ake. Nōku te māngari kua tau au i waenganui i te whānau e tika ana mōku. E tika ana te wāhi. E tika ana te wā. He tangata whenua te noho o tōku wairua ki tōna kauwaka. Nō te mea, nāku i tohu atu. Arā, he wahine Māori ahau, ā roto a waho. Engari mō ētahi, kei te noho manuhiri tonu rātou i roto i a rātou anō, ā tuakiritanga nei.
He kākano koe i ruia mai i Rangiātea, me pakari tō tipu kia huraina ai tō tino pitomata. Whai muri i tō whānautanga mai ki te ao. Ko te tikanga mā tō whānau koe e tauawhi, e tautoko, e morimori i tō mana āhua ake. He mahi nui tēnei, notemea, mā ēnei āhuatanga e ārahi i te tipu o te tamaiti. Ka kore rawa te tamaiti e noho mataku ki tōna mana āhua ake i waenganui i tōna whānau. Ko te tikanga, i te taha o tō whānau koira te wāhi e ako ki te tuku i ō taera kia rere. Ka peka atu au ki tōku marae, I reira au i tūtaki ki ngā kārangaranga maha o tōku iwi. I reira ka mārama i taku pakiaka tū, arā, ko wai au. I rongo au i ngā tāera o tangata kē atu i tōku whānau. Ētahi he tāne a tinana, engari māreikura te āhua. I te marae, Kāore he paku aha ki ō taera, Ko tā te Ringawera, he pukumahi. He whakaaro tēnei kei ngā kokoru maha o te motu. Ki te māhia I ngā mahi hei oranga mō te iwi, he rangatira tō hanga. Kāore au i te mōhio ki tēnei mea te whakatoihara i te hunga takatāpui. I aua rā, he aha rā te takatāpui ?
I tōku whānau tokorua ōku kuia, noho tahi ai. Arā, ko tōku kuia a toto nei, me te kuia o tōku ngākau. Ko te rongo o te aroha, kāore i rerekē. He tirohanga māori tēnei. Ahakoa te momo aroha, he aroha tonu. Kāore au i te mōhio he mea rerekē tēnei. Haere ana te wā, ka tīmata etahi i te kura te patapatai mai i runga i tō rātou pōhēhē kotahi anake te tirohanga i tēnei ao. “Te Paea, He aha te take e rua o kuia? Rerekē tērā ”. Ka toko ake te whakaaro, Kāre i a koe ngā kuia e rua? Ko te āhua nei nōku kē te waimarie! I rangirua au, koina te wā tuatahi i pā mai tēnei momo whakatumatuma ki au. Me te aha? Kāore i te whakatoihara rātou ki au engari, ki te piringa tahitanga o ōku kuia.
No hea ēnei whakaaro? Kāre te tamaiti i whānau mai me ngā āhuatanga whakatuma tangata nā runga i te pōhehe. No reira, nō waho kē atu i te tamaiti ēnei āhuatanga. Ka tahuri taku titiro ki te hapori, ki te papori, ki te ao whānui. Nā wai koe i tohu Nōu te mana ki te whakaiti i te tangata mō tōna aronga ki tōna ake ao. Nā wai hoki te kī, ehara tēnei momo whakapuakitanga o te aroha i te tika!
Ka whakaaro ake au ki te hunga e wero ana i ngā arotoka-a-ira. He tata tonu mai ngā tauira hei tirohanga mā tātou. Arā te rongonui o Ngāti Porou, o Te Tairāwhiti mō te wero i ngā arotoka a-ira o te marae, arā te wāhi ki te wahine tū ki te whaikōrero. Arā anō ngā tauira o te motu whānui: Ko Aotearoa te whenua tuatahi i whakaae kia tū he tangata takatāpui hei koromatua, hei mema ki te Whare Pāremata anō hoki. Moe mai rā Georgina Beyer. Nāhau te huarahi i para hei tūāpapa mō ngā tau e ara mai nei.
E hika mā, kei te huri te ao. Ki te whakaaro tatou ki ngā tūpou o te reo māori, kāore he here ki te ira, ki te ia rānei o te tangata tika tonu, ko koe, ko au, ko ia. He tokomaha kē atu te hunga rangatahi e tū tangata whenua ana i roto i ō rātou tuakiritanga. Ki tā te pāpori titiro, Inā i whānau mai koe, hei Tāne, me whatukura tō āhua. Ki te whānau mai koe, hei wahine me Mareikura tō āhua., waihoki he rarangi ture hei whāinga mā rātou e ai ki te pāpori whakatau. Māori mā, ko tātou anō e whakaatu ana i te ara whakarewa i te whakaaro. Engari, I ētahi wā ko tātou anō, e whakahē ana nā runga i te pōhēhē ki te tūturutanga o tā te pāpori titiro. Ka tipu te kākano hei pihinga!
Ka pāhure te wā. Ka puta i te kura kaupapa, ka huri ki te kura auraki. He tuatahitanga te rongo i tēnei pātai. “He Māori ake nei koe?”
I ohorere au ki te rongo i ēnei momo kōrero, me te aha? Mā tō āhua, e whakatau i tō Māoritanga. Ko tā te pāpori titiro atu, Me mārama ki ngā mea katoa o te ao Māori kia Māori ai koe. Ehara anake te hunga tauiwi ēnei pātai i tuku mai. Nā te hunga Māori anō hoki. I te wāi I tā mokohia tōku Kauwae. Inā hoki te pūkahu o ngā pātai! Ko tā te pāpori, me eke paerewa kia tohua i te taumata e tika ana mōku. He whakatoihara tēnei ahakoa ko wai e uia nei i ngā pātai.
Puta atu au ki te ao whānui. Ahakoa ki hea au e haere ana, He wahine Māori e tū ake nei! I au e tamariki ana. I rongo au mō tēnei mea te kaikiri, engari kāore anō kia pā tēnei whakahāwea ki au. I te kura, i te mahi, I ngana te kaikiri ki te kōpenupenu i tōku Māoritanga, I tōku reo, I tōku tuakiritanga. Ka taunga i roto i au, koia nei te āhua tūturu o te ao whānui.
Māori mā, ko tātou tonu kei te whawhai mō te mana Māori motuhake, mai i te whakatūnga o ngā kaunihera ā rohe Māori me ngā kaupapa here ki Paremata.Mai i te mana ōrite mō te mātauranga māori i ngā marau o te motu. Tae noa atu ki te reo Māori e rangona ana, e kitea ana hoki i ngā wāhi maha huri noa i Aotearoa. Ahakoa he rangatahi ahau, e rongo ana ahau i ngā waihotanga a rātou mā me taku kimi i taku tūranga hei hāpai ake i tōku Māoritanga. Ā kāti, i ēnei rā he tokomaha o ngāi Māori e whai ana i tō rātou Māoritanga. Nō reira, tēnei te whakamanawa atu ki a Koutou e kaha ako, me kaha pupuri nei ki tō Māoritanga. Kua tipu, kua puāwai te kākano i ruia mai i Rangiātea!
Nā ngā Tāmitanga o ngā rua rau tau ki muri, kua noho pōhara te tokomaha o Ngāi Māori i te hononga ki tō rātou tuakiritanga. Ahakoa ngā rerekētanga, ko ēnei take he ngāngara e kaikinikini nei i te tuakiri o te tangata. Ahakoa te momo tāmi, he tāmi tonu te mahi. Me Maumahara tātou he maruāpō ki roto i te hekenga mai o te wairua, i roto i te tipu o te tamaiti. Kia kaua e noho mataku i ngā whakaawe a te pāpori. Nō reira, me panoni tātou i ngā ture-a–noho, kia Kaua ō tātou akiaki e huri ki te tohutohu haere. Ko taku maunga, ehara i te maunga nekeneke. He maunga tū tonu, mau tonu! Ka tū tonu hei tauira whakakitenga. Ko ā tātou tikanga, he tikanga māori e māori ake nei te hanga o te ao. Notemea, Ahakoa ko wai koe, ahakoa tō tuakiritanga, he kākano koe i ruia mai i Rangiātea! Tū pakari i tō mana āhua ake! Whakarukea o tāera!
Ka whakatau te kākano!
